بتفصيل بازنويسى كرد . دزى « 1 » معتقد است كه او براى فاطميان مصر و شمال افريقا جاسوسى مىكرده ، ولى اين مسأله از ارزش كتاب و زحمات وى نمىكاهد . « 2 » هرچند ابن حوقل در تأليف خود بيشتر مديون اصطخرى بوده ، بدون شك وى برجسته‌ترين جغرافيادان قرن چهارم هجرى قمرى بوده است ؛ چه ، در نقشه‌نگارى مستقل عمل كرده و تابع ديگران نشده است . از اين گذشته ، از مسافرتها و شنيده‌هاى خود اطلاعات تازه‌اى در جغرافيا وارد كرده است كه تا چندين قرن پس از آن كتاب وى منبع معتبرى براى جغرافيانويسانى مانند ابو الفداء بوده است . « 3 » ابن حوقل از شرق تا غرب دنياى اسلام را بجز صحراى بزرگ ( افريقا ) ، درنورديد و بعيد نيست كه آنچه نوشته است نتيجهء مشاهدات و تجربيات وى باشد . وى انگيزه تأليف اين كتاب را خستگى ، دورى از وطن ، سفرهاى پىدرپى و طى طريق مستمر ذكر كرده است . « 4 » او نخستين مسودهء اين كتاب را به سيف الدولهء حمدانى ( م . 356 ق / 967 م ) تقديم كرد و دومين مسودهء كتاب را حدود سال 367 ق / 977 م ( سال وفاتش ) نوشت . « 5 » از نام‌آوران ديگر مكتب بلخى ، ابو عبد الله محمد بن احمد مقدسى ( م . 390 ق / 1000 م ) مؤلف كتاب احسن التقاسيم فى معرفة الاقاليم ، جغرافيادان مبتكر و دانشمند زمان خويش بود . وى ادّعا مىكند كه جغرافياى عربى را بر پايهء جديدى نهاده و معناى تازه و چشم‌انداز وسيعترى به آن داده است . او جغرافيا را براى طبقات مختلف اجتماع و نيز براى صاحبان حرفه‌هاى گوناگون سودمند مىدانسته است ؛ بنابراين مباحث مختلفى را مانند شكل و سيماى طبيعى اقليمها ، معادن ، زبانها ، نژادهاى مردم ، عادات ، آداب و رسوم ، مذاهب ، فرقه‌ها ، وزنها ، اندازه‌ها ، تقسيمات ارضى ، راهها و فواصل در كتاب خويش آورده است . وى معتقد بود كه جغرافيا را نمىتوان از راه قياس كسب كرد ، بلكه

--> ( 1 ) . Dozy ( 2 ) . خدمات مسلمانان به جغرافيا ، ص 37 و جهانگردان مسلمان در قرون وسطا ؛ ص 46 . ( 3 ) . علم جغرافيا و تطورات آن در جهان اسلام ؛ ص 105 . ( 4 ) . جهانگردان مسلمانان در قرون وسطا ؛ ص 45 . ( 5 ) . تاريخ الادب الجغرافى العربى ؛ ص 217 .